Ellen Heijmerikx
Blinde Wereld
Wij Dansen Niet
En Nooit Was Iets Gelogen

En Nooit Was iets Gelogen – Recensies


Voedzaam volkorenproza van Ellen Heijmerikx, NRC ****

En nooit was iets gelogen. Nieuw Amsterdam.

In haar eerste twee boeken verwerkte Ellen Heijmerikx haar jeugd bij de Noorse Broeders, de religieuze sekte die de Bijbel van ‘kaft tot kaft letterlijk neemt’, zoals de schrijfster onlangs in een interview met deze krant zei. Waren Blinde wereld (2009) en Wij dansen niet (2011) alleen al vanwege dat kijkje in die orthodoxe wereld interessant, ze waren ook nog eens heel goed geschreven. Voor haar eerste roman ontving Heijmerikx de Academica Debutantenprijs; Wij dansen niet was minstens zo goed en stond vol rake zinnen waarmee een personage in een paar streken werd neergezet.

De autobiografische veren lijken afgeschud, want in Heijmerikx’ nieuwe roman wordt een verhaal van een compleet andere orde verteld. Het draait hier om twee van oorsprong Spaanse geliefden, Juanita en Pepe, die op gevorderde leeftijd in Nederland wonen. Heijmerikx pakt de draad op bij het doodsbed van Pepe, als hij tegen zijn vrouw leegloopt over de tijd waarin ze hem nog niet kende. Van haar had het misschien wel niet gehoeven, die terugblik vol confessies. ‘Ik begrijp het niet,’ luidt haar eerste zin, ‘de neiging van mensen om op hun sterfbed geheimen op te biechten.’

De biecht is misschien uit Pepes godsdienstige achtergrond te verklaren, want ook En nooit was iets gelogen is ondanks de andere setting een religieus geïnspireerde roman. Pepe, zo leren we via zijn levensverhaal, groeide arm en vaderloos op en voelde al vroeg een niet te onderdrukken behoefte om copla’s te schrijven: korte, ietwat pathetische gedichten waarin hij zijn leed of het leed van anderen vorm gaf. Hij maakte er zich in het ruwe milieu niet bepaald populair mee; ‘flikkertje’ was nog een van de mildere scheldwoorden die hem toegebeten werd. En vanuit die miskenning kwam Pepe dan weer uit bij de godsdienst. Hij richtte zich tot een ten hemel gevaren apostel, waarmee Heijmerikx laat zien waarom gelovigen de behoefte voelen een tweede wereld boven de onze te verzinnen: de hoop moet ergens gestalte in krijgen.

De roman laat zich lezen als een twintigste-eeuws lijdensverhaal (tegen de achtergrond van een dictatuur), want Pepe draagt zijn kruis nog honderden pagina’s met zich mee. Even lijkt hij een veilig heenkomen te vinden in een klooster, tot de geestelijken zich aan hem gaan vergrijpen. De scène waarin Pepe dit ondergaat, gecorrumpeerd door de retoriek van een van de kloosterlingen, grijpt je onherroepelijk naar de keel.

Heijmerikx schrijft een soort volkoren-proza waar je echt mee aan het werk wordt gezet. Het is voedzaam en stevig – wie de gedachten even laat vieren kan zo een wending mislopen – maar uiteindelijk loont het. Er wordt vanuit de vaak liederlijke impressies van Pepe geschreven, en dus zegt hij dingen als ‘Het dorp en de kroeg werden een zolder vol hooi’ als hij een meisje uit de kroeg naar een schuur meeneemt voor een vrijpartij. Hij legt haar neer, waarna ze ‘beeft alsof ze uren in koud water heeft gelegen’.

Heijmerikx baseerde deze roman op interviews met Spaanse vrienden, en een punt van kritiek is dat de tekststructuur soms meer wegheeft van een fullquote -interview dan van een roman. Maar daar staat tegenover dat er veel te halen is bij deze schrijfster, die bezielt alsof haar leven ervan hangt.

Sebastiaan Kort

NRC, 25 september 2015


WAT ANGST MET MENSEN DOET

Als Hollandse heeft ze een schizofrene periode terdege onderzocht.

 

Geheimen lopen als een rode draad door Heijmerikx’ romans. Voor haar nieuwste dook ze in die van Spanje.

In 2009 brak Ellen Heijmerikx (1963) door met Blinde wereld, een beklemmende, autobiografisch getinte roman over een sektarische geloofsgemeenschap, de Noorse Broeders. Met haar debuut won ze de Academica Literatuurprijs. De auteur wist waarover ze het had: zelf groeide ze in een soortgelijke omgeving op.

Dat het in haar derde roman ook over geheimen gaat, over ‘niet zien’ en ‘niet mogen’, blijkt al uit de titel: En nooit was iets gelogen. Deze keer draait het om de gevolgen van de Spaanse Burgeroorlog voor ‘kleine’ mensen, een voor een Nederlandse auteur ongebruikelijk onderwerp.

Lang is er door de betrokkenen over gezwegen, maar de laatste jaren blijken de verschrikkingen tijdens het bewind van dictator Franco steeds vaker het onderwerp van een jongere generatie (vooral) Spaanstalige auteurs. Het ijzig hart van Almudena Grandes is daar een sprekend voorbeeld van. Heijmerikx heeft als Hollandse die schizofrene periode terdege onderzocht. Daarnaast roert ze religieuze dwalingen aan, wat aansluit bij de thematiek van haar eerdere werk.

Op zijn sterfbed in Nederland biecht de Spaanse gastarbeider Pepe aan zijn echtgenote zijn grootste trauma’s op. Intense armoede, de zoektocht naar een vaderfiguur, angst vanwege de dictatuur en het systematische misbruik door de katholieke kerk blijken zijn leven te hebben gekleurd. ‘In het klooster ben ik de weg kwijtgeraakt,’ bekent hij, terwijl hij juist dacht daar veilig te zijn. Ook zijn vrouw Juanita heeft het als dochter van een rondreizend acteursechtpaar
onder Franco niet makkelijk gehad.

Sferisch is En nooit was iets gelogen sterk. Heijmerikx weet als geen ander te beschrijven wat angst met mensen doet. Om haar werk naar een hoger literair niveau te tillen, riep ze de hulp van dichter Jos Versteegen in. Zijn copla’s (traditionele Spaanse gedichten over het leven, vaak met een luchtige draai), verraden een behoefte aan verdieping. Dat is Heijmerikx gelukt. En nooit was iets gelogen bevestigt (opnieuw) haar vakmanschap als schrijver.

En nooit was iets gelogen, Ellen Heijmerikx (Nieuw Amsterdam 19,95)
verschijnt 7 mei

Lies Schut

Opzij 31 mei 2015


Heijmerikx zet waar gebeurd verhaal naar haar hand. ****

Intense liefde in zinderende taal

Haar eigen leven vormde het uitgangspunt voor haar eerste twee romans, maar dit keer neemt Ellen Heijmerikx (Beverwijk, 1963) het leven van een Spaans echtpaar als onderwerp voor haar verhaal en zet deze waar gebeurde geschiedenis naar haar hand. Het levert een indringend boek op over een onverwoestbare liefde. Pepe en Juanita groeien op in het Spanje van Franco. Pepe’s vader is verdwenen, vermoord door de fascisten of eenvoudigweg weggelopen, dat weet zijn gezin niet. Het leven is niet eenvoudig voor Pepe’s moeder en haar kinderen. Altijd in angst voor de Guardia Civil, altijd hopen dat er iets te eten zal zijn. Pas als Pepe door bemiddeling van een rijke dame naar een kloosterschool mag, lijkt het geluk voor het gevoelige jongetje, dat al vanaf zijn zevende gedichtjes maakt, aangebroken. Maar juist de man in wie hij al zijn vertrouwen stelt, misbruikt hem. Juanita ondertussen trekt Noord-Spanje rond met haar ouders en hun rondtrekkende theatertroep, spelend op dorpspleinen en in achterafzaaltjes. De ontmoeting tussen Pepe en Juanita betekent een ommekeer in beider leven. Heijmerikx laat haar verhaal vertellen door de bejaarde Juanita, kort na de dood van haar man. Zij doet dat op mooi ingehouden wijze, in zinderende taal. Op onnadrukkelijke wijze speelt overal op de achtergrond, als een duister decor, de onderdrukking door Franco een rol. Dichter Jos Versteegen schreef een aantal copla’s (gedichten) die als confetti door het verhaal heen gestrooid zijn en sfeerversterkend werken.

Sonja de Jong

GPD bladen, mei 2015


Verfijnde vertelkunst

’En nooit was iets gelogen’

Fictie maken van de werkelijkheid: Ellen Heijmerikx kan dat als geen ander. Beklemmend waren haar autobiografisch getinte romans over een sektarische geloofsgemeenschap, de Noorse Broeders. Haar debuut Blinde wereld uit 2009 leverde haar de Academica Literatuurprijs op. Het pad van het ’verliteraturen’ van levens bewandelt ze opnieuw in En nooit was iets gelogen.

Dit keer dompelt ze zich onder in de Spaanse Burgeroorlog. De hoofdpersonen in het boek, de Spaanse gastarbeider Pepe en zijn vrouw Juanita, zijn gebaseerd op de ouders van een Spaanse vriendin van Heijmerikx. De auteur, gefascineerd door de kleurrijke verhalen over een toneelgezelschap die ze vaak aan de keukentafel hoorde, besloot hiervan een roman te maken. Tijdens het ziekbed van de voormalige Hoogovens gastarbeider kreeg zijn levensverhaal echter een onverwachte draai. De man was als adolescent door een geestelijke misbruikt.

Dit geheim verwerkt ze in En nooit was iets gelogen, samen met de vroege levensgeschiedenis van de echtgenote, die als kind met haar ouders door noord Spanje reisde en theater maakte tijdens de dictatuur van Franco. Opmerkelijk is dat ’angst’, hoewel onder de oppervlakte altijd aanwezig, niet domineert in het boek. Het is de verbeeldingskracht die de personages redt.

Zijn verblijf in het klooster dient een hoger doel meent Pepe, ook al voelt hij aan dat de handelingen van de broeder niet deugen. Hij wil beschermheilige worden van kinderen zonder vader. Voor Juanita is het ontsnappen uit de wrede werkelijkheid onder Franco ook dagelijkse praktijk. In kleine dorpjes rond Madrid bieden zij en haar ouders voornamelijk ’rooien’ vertier en vermaak.

Ellen Heijmerikx vlecht beide verhaallijnen moeiteloos ineen en smeedt die samen tot een intens portret van twee ’gewone bijzondere’ mensen die overleven in een politiek instabiele tijd. Wat er ten tijde van de dictatuur in Spanje gebeurde bleef lang geheim. Ellen Heijmerikx maakt die beladen geschiedenis voor Nederlandse lezers levend en invoelbaar.

Lies Schut

De Telegraaf, juni 2015


En nooit was iets gelogen is een oprecht en sfeervol geschreven roman, waarin Ellen Heijmerikx haar beeldende vermogen op voortreffelijke wijze koppelt aan een fijnzinnige pen.

Ik moest er heel even inkomen, in dit boek. Ik ben nooit zo dol op “onderbrekingen” met gedichten of andere zaken dan het verhaal waarin ik me aan het verdiepen ben. Dat vond ik ook lastig bij de boeken van Tolkien en dat had ik hier ook. Maar gaandeweg het verhaal, merkte ik dat ik uit ging kijken naar de ‘copla’s’, liedjes en gedichten. Ze zijn zo passend bij de sfeer van het verhaal, dat ze geen onderbrekingen meer waren, maar aanvullingen. Dit vond ik een van de mooiste:

Voorbij het einde van het land

de distels en de boze ogen

daar is een stilte, lichtblauw, deinend,

daar woon je, geen mens of meeuw

zal ooit nog roepen dat je weg moet gaan.

De meeste gedichten zijn geschreven door Jos Versteegen. Het boek door Ellen Heijmerikx. En het is een zeer indrukwekkend boek. Toen ik de eerste hoofdstukken had gelezen, werd ik er echt door gegrepen en wilde ik het alleen nog maar uitlezen. Ik vond het boek gaandeweg steeds beter worden. Het is lastig om te vertellen over het boek, er zitten zo ontzettend veel lagen in. Wanneer je je erin verliest, past alles in elkaar, maar wanneer je het boek met een zucht (omdat het uit is) weglegt, merk je pas hoeveel er verteld is.

Pepe vertelt op zijn sterfbed aan zijn vrouw Juanita over zijn jeugd. Het echte verhaal, wat hij nog niet eerder verteld heeft. En logisch dat hij dat niet gedaan heeft, zoals het citaat aan het begin van het boek weergeeft: “Je moet een mens zijn geheimen gunnen“.

Pepe kon alleen maar gelukkig leven door zijn eigen wereld, zijn eigen waarheid te creëren. Een wereld waarin misbruik een reden heeft, waarin armoede een doel heeft en waarin oorlog niet dominant is. Ook Juanita heeft haar eigen manier gevonden om zichzelf te handhaven in het leven waarin ze zich gedwongen voelt door haar moeder en waarbinnen ze op haar eigen manier omgaat met de gruwelijkheden die ze ziet. Doen alsof het zo is, maakt dat het zo is, is haar devies. Eigen waarheden creëren om de echte waarheid van het leven in een oorlog, in angst, in armoede aan te kunnen.

Over het verloop van het verhaal, over de geheimen van Pepe vertel ik hier niets. Ik stel me alleen voor hoe het voor Juanita moet zijn, om dit op het sterfbed van haar man aan te moeten horen. En om op die manier ook de weggestopte herinneringen aan haar eigen jeugd te moeten combineren met deze nieuwe waarheden en met het verdriet om het verlies van haar man. De ontreddering na de dood van Pepe is subtiel beschreven en ook de manier waarop Juanita weer kracht vindt om door te gaan op de manier die zij kiest.

En nooit was iets gelogen is een boek wat nog lang blijft hangen wanneer het uit is. Wat eerlijk en puur geschreven is, zodat er ruimte is voor eigen emoties tijdens het lezen. Wat een hele periode in de geschiedenis van Spanje weergeeft en ook de effecten van angst en oorlog ver nadat deze een rol speelden. Een absolute aanrader!

 

Karina Ahles – Frijters

Trotsemoeders.nl

Voor literaire optredens in Nederland:

Stichting SSS
Nieuwe Prinsengracht 89
1018 VR Amsterdam
website: www.sss.nl
mail: info@sss.nl
telefoon: 020 – 6234923
fax: 020 – 4206319

Voor overige vragen en verzoeken
Van Grunsven Creative Management
Korte Leidsedwarsstraat 12
1017 RC Amsterdam
info@vangrunsvencm.com